ÇERKES AİLE DAMGALARI
Adige aile damgalarının (çoğunlukla kaberdey) toparlanması ve tesbit edilmesi tamamlanmış olup bunlar basım aşamasına getirilmiş ve tüm hazırlıkları tamamlanmıştır.
Damgalar ile ilgili dergilerde gazetelerde defalarca yazılıp çizilmiş bu konuda pek çok kitap yayınlanmıştır.
Mesela L.Pavlov'un " tarihsel ve etnografik açıdan kafkas damgaları" ,
Kuekue J ve Kuekue L. nin, "Kabartay- Çerkes aileleri " ,
Yehutıenıdj H.nin " Kuzey kafkas damgaları "
Besleney V,in "Küçük Kabarda"
Bunlar ve benzeri pek çok kitap yayınlanmış,pek çok araştırma yapılmıştır. Fakat bu bahsettiklerimizin ortak özelliği sadece bir tek gurubu veya bir tek kabileyi değil bütünü kapsayan araştırmaların sahibi olmaları,aşağı kafkas ta yaşayan bütün halkların damgalarını araştırıp bunları karşılaştırarak ortaya koyuyor olmalarıdır.
Örneğin kuekue baba kız'ın araştırmasında abaza,abhaz,balkar,adigey,kaberdey,asetin,karaçay,ubıh damgalarından oluşan 1390 adet damga bulunmaktadır.
Konunun uzmanlarına göre bunların arasında 9 tanesi (Tıj , Şıkue , Dumen , Astemır , İzıh ,Çelimet , Şenıbe , Kandrokue , Çıkusey ) Psıj (Kuban) Çerkes damgalarıdır.
Yehutenıdj Hasan'ın kitabında ise Aşağı kafkas halklarından 11 tanesinin damgalarına rastlıyor bunların detay bilgilerini görebiliyorsunuz. Fakat aynı kitapta bahsedilen 70 aile damgası ile bu ailelerin bilinen damgaları hiç bir şekilde örtüşmediği gibi varolan ile kitapta bahsedilenin birbirine yakınlığı dahi sözkonusu değil. Bu kitabın bir başka eksikliği ise bahsedilen damgaların hangi bölge, hangi kabile, hangi köy'e ait olduğu gibi pek çok açıklayıcı bilgiden yoksun olmasıdır.
Burada (Astej , Anzor , Betığuen , L|ımahu , Unej , Şıkue vb. ) bir kısım ailenin yerleşik olduğu bölgeyi ve detay bilgileri biz çıkartabiliyor olsak ta kitapta geçen damgaların bütünü için böyle bir şans sözkonusu değildir.
Burada hiç ummadığımız,beklemediğimiz bir durum ortaya çıkıyor.
Sanıyorum değişik zamanlarda mühür haline getirilerek kaydedilen bu damgalardan bazılarının birbirine benzemediği veya aralarında farklılıklar olduğu anlaşılıyor. Mesela (Yeş|er , bemırze , pkhıeş , Unej| , Kuşhıe ) aile damgaları bu bahsettiğimiz farklılık gösteren damgalar arasındadır.
Profesör Aleksandr Muskayev'in derleyip araştırdığı damgaların çoğunluğu Kaberdey-Balkar aile damgalarıdır.
Bunlar 300 civarında olup 237'si Adigelere , 62'si Balkarlara aittir, 1 tanesi ise Çerkes aile damgasıdır.
Onun kitabında belirttiği damgalardan sadece bir tanesi (Khumere köyünden Dığuj'lerin aile damgası) ile bizdeki bilinen damga arasında farklılık vardır.
Muskaev bu damgaların toparlanıp derlenmesi konusu ile daha sonraları ilgilenmeye başlamış ve araştırmaları oşhamahue dergisinde defaten yayınlanmıştır.
Küçük Kaberdey'i ve Jilahsteney ile anılan bölgeyi, yerleşimleri,o bölgedeki köyleri,o köylerde yaşayan aileleri ele alıp incelerken Adige damgaları konusunada gereken özeni göstermiş bu konuda besleney vladimir'in araştırmasından da istifade etmiştir.
Besleney Vladimir Yayınladığı Malaya Kabarda (küçük kaberdey) adlı kitapta Terek'in diğer yakasındaki 269 adige aile damgasınada yer vermektedir.bunlar hakkında detaylı olarak bilgilendirmektedir bizi.
Çerkes Adige aile damgaları konusunu ilk kez ele alıp araştıran Hekun Baresbiy'dir. Bu kişi asıl mesleği ziraat mühendisliği olmasına rağmen adige damgaları konusuna özel bir ilgi göstermiş ve özel bir çaba sarfetmiştir.
Bu konu ilk kez 1989 yılı ….. ayının 6 sında Lenin ışığı isimli gazetede Baresbiy'in "adige at damgaları" isimli yazısı ile gündeme gelmiştir.
Bu yazı pek çok yönden ilginç ve önemli bilgiler içermektedir. Adige at türleri , bu türlerin isimleri ve bu türlere özel kullanılan damgalardan(42 tür damga) ilk kez bu yazıda bahsedilmektedir.
Eskiler özellikle atlara vurulan damgayı çok önemserler ve üzerinde damga olan at'a köpeklerin yaklaşmadığına inanırlar,atın dayanıklılığını üzerindeki damga ile ölçerlerdi. Eğer bir at yerinden kımıldamadan üzerine damga vurulmasına katlanamıyor ve huysuzlanıp kaçmağa çalışıyorsa onun cins at olmadığına inanırlardı.
Atların damgalanması da belirli kuralla bağlı idi .Adigeler bu konuyu çok önemser adeta bir merasim havasında yaparlardı bu işi. Mesela Pşı (prens)lerin atlarında damga atın sol sağrısının üstüne,Werk(soylu)ların atlarında ise atın sağ terkisine(sağrısına) vurulurdu. (kaynak:Gukıemıh|u İbrahim ….Adige atı ile Adige erkeği –Oşhamahue dergisi no:4 -1995.
Gazeteci Daur Jehfar'ın (Çerkes heku…..27-1993) "damgalarınızı yeniden öğrenin" isimli yazısında Adige aile damgalarından 116 tanesini yayınlamıştır.
Yine burada da damgalardan bir kısmının hangi aileye,bölgeye,kabileye ait olduğu belirtilmediği için okuyan insanlarda şüphe uyandırmaktadır.
Fakat burada bir de doğru değerlendirme vardır ki ( Ğuk|ıe , Jambeç , hekun ,Şıkue vb.) bazı aileler zamanla ayrılıp başka bölgelere yerleşmiş olmaları nedeni ile zaman zaman farklı damgalar kullanmaktadırlar ki burada bunlar tesbit edilmiş ve belirtilmiştir
Adige damgalarının karşılaştırılması,tarihsel kökeni,yapısal farklılıkları gibi konuları ilk kez ele alan profesör Vladimir Pojidaev'dir. 1948 de nalçikte basılan Kitabında -Kabartay çerkes damgaları ve kafkas sanatı- başlığı altında bu konuyu detayları ile ele almaktadır.
Damga sözcüğü dilimize türkçeden girmiştir. Bu kelimenin dilimizde tam karşılığı "yakarak işaretlemek" şeklinde açıklanabilir.
Adige damgaları birer resim değildir şüphesiz fakat yinede bize ailelerin anlayışları,bakış açıları,ne iş ile ilgili olduğu gibi pek çok ipuçları vermektedir.
Damgalar ilk ortaya çıktığı dönemden günümüze pek çok değişim göstererek gelmiştir. İlk ortaya çıkan damgalar daha kaba işçilikli ve daha zor işaretler olmasına rağmen zamanla gelişerek günümüze ulaşmış nerede ise bir sanat haline gelmiştir. Çok güzel damgalar ve bunlara ait motifler görebilirsiniz Adige kilimlerinde,kadın giysilerinde,çeşitli mutfak eşyalarının üzerlerinde,atların koşumlarında gemlerinde,üzengilerinde ve kadınların altın gümüş gibi süs eşyaları üzerinde.
Pek çok değişik kültürde pek çok değişik halkın damgalara bakış açısı ve değerlendirme biçimleri aşağıyukarı birbirinin aynıdır veya çok benzeşmektedir.
Pojidaev'in anlattığına göre Adigeler ile Asetinler beş köşeli yıldız'ı müslüman işareti ve damgası gibi görürlermiş ve şapkalarına bu yıldız motifini işlerlermiş.
Fakat bizim derlediğimiz 595 damga ve motifin arasında bu bahsedilen biçimde bir damgaya veya motif'e hiç rastlamadığımızıda belirtmeliyim.
Araştırmacıların damgalar ve motifler ile o halkın tarihi arasında yakın ilişki olduğunu ispatlamalarından bu yana çok zaman geçti. Hatta slavların,mısırlıların,çinlilerin kullandıkları bu tür motiflerin sözlü yazının bir ifade biçimi olduğu artık tereddüt edilmeyen bir biçimde ispat edilmiştir.
Filoloji profesörü Urıs Hetali bu verilerden yola çıkarak "Kullandıkları damgalar motifler o halkların atalarının yazı ile ilişkilerine dair ipuçları vermektedir ve kuvvetle muhtemeldir ki Adigelerin ataları yazın geleneği olan bir halk idi , damga ve motiflerimiz tarihte geriye doğru gittiğimizde bizi mutlaka bu noktaya çıkartacak " iddiasında bulunmaktadır.
Adigelere ait aile damgalarından bizim bu güne kadar toparladıklarımızın sayısı 595'i bulmaktadır.Bu Damgaları bize yazdıranların isimleri, aile isimleri bölgeleri ve benzer tüm detayları altlarına kaydedilmiş olarak derlenmiştir.
Araştırma yaptığımız bölgelerde pek çok halktan pek çok aile bu gün damgalarını hatırlamamaktadır ve bu konuda hiç bir bilgi sahibi değiller maalesef.
Mesela ( mayl , Hıebez , Tıj , Jakue , Heredure , Pseukıe-dahıe , Abazakt, Ksal , Bev ,Beçır ,Raste ,zeyikuıe )
Gibi daha saymadığımız pek çok aile ismi mevcut fakat damgaları bulunamamıştır.
Bu derleme işinin bütünüyle tüm bölgelerde tamamlanmamış olmasından dolayı tğm aileleri burada sıralamıyoruz şimdilik.
Bu arada şunuda belirtmek gerekir ki aynı aile adını taşımalarına rağmen hiç bir kan bağı olmayan ve dolayısıyla farklı damgalar kullanan pek çok aile vardır. Buna en iyi örnek Karden aile ismidir.
Jak|ue , Besleney , Malo zelençuk , Ersakon , Pseukıe- dahıe , Novo humere köylerinde yaşayan Karden ailelerinin damgaları hepsi birbirinden farklı ve çok zıt işaretlerden oluşmaktadır.
Bir başka durum ise aralarında akrabalık bağı bulunan fakat farklı damgalar kullanan ailelerin mevcudiyetidir.
Adigelerin arasında en fazla farklı damga kullanan ailelerden birkaçı ise Besleney boyundan Balkarlar,Ğukıeler,Khunıj|ler , gösterilebilir.Bu şekilde iki üç damga kullanan ailelerin sayısı oldukça fazladır.
Çerkes aile damgaları arasında benzerlikler gösteren ve ve sonrada asıl aile damgasını kullanmaya başlayan aileler de vardır.Bunlara örnek olarak [Temirdaş aile ismi (Adige h|ıable) , Şıbzıhuıe (Besleney) ,Adige şaue (Vakıue jıle) , besleney (Khumere) , Kurşe (aliy berdıkuıe) , Dumenış (Kuıeş hıable)] sayılabilir. Bu şekilde de pek çok aile vardır. Benzer aile isimleri bir ailenin bir zamanlar diğerinin idaresinde olduğuna veya bir zamanlar birlikte oldukları halde sonradan yollarının ayrıldığına işaret ediyor olmalıdır bana göre. (mesela mole ve sekiy aileleri gibi—zeyikuıe kuajıe)
Teubıçe Fatih'ten öğrendiğimize göre ise İndıj'deki üç aile (Tobıçe , Beslen , Hıakun ) tek bir damgayı müştereken kullanagelmişlerdir.
Tarih bilimleri uzmanı Kalmık İbrahim'in yazdığına göre soyluluk ve kölelik kurumu ortadan kalkmadan önce sadece özgür ailelerin ve soylu ailelerin damgaları vardı ve yeni ortaya çıkan ailelere ve sülalelere damga soylular tarafından verilirdi.
Mısrokue Sultan -lenin ışığı- 1989 gazetesinde bir yaşanmış olaydan bahseder ve kıeseyhable köyünün geriye kalanları ve köyü yeniden varedenleri olarak bilinen bir ailenin mısostey damgası kullandıklarını anlatır. Yine Kalmık İbrahimin aynı kitabında bu güne kadar yapılan çalışmalar soyluluk kurumu kaldırılıp kölelik lağvedildikten sonra ortaya çıkmış olan adige aileleri ve damgalarının hangileri olduğu bu güne kadar netleştirilebilmiş değildir. Çerkes aile damgaları içerisinde çok güzel ve çok mükemmel motifler olduğu gibi bazan ilk bakışta kavranamayan karmaşık motifler de mevcuttur. Her ne biçimde olursa olsun bu damgalar ve motifler o ailelerin ve dolayısıyla bizim kültürümüzün bir parçasıdır.
Belkide bu damgalar bizi yazılı tarihimizin başlangıcına ulaştıracak bir ipucudur.
Profesör Pşıbiy İnal....Karaçaevsk
Çeviri: Ergün YILDIZ.
Adige aile damgalarının (çoğunlukla kaberdey) toparlanması ve tesbit edilmesi tamamlanmış olup bunlar basım aşamasına getirilmiş ve tüm hazırlıkları tamamlanmıştır.
Damgalar ile ilgili dergilerde gazetelerde defalarca yazılıp çizilmiş bu konuda pek çok kitap yayınlanmıştır.
Mesela L.Pavlov'un " tarihsel ve etnografik açıdan kafkas damgaları" ,
Kuekue J ve Kuekue L. nin, "Kabartay- Çerkes aileleri " ,
Yehutıenıdj H.nin " Kuzey kafkas damgaları "
Besleney V,in "Küçük Kabarda"
Bunlar ve benzeri pek çok kitap yayınlanmış,pek çok araştırma yapılmıştır. Fakat bu bahsettiklerimizin ortak özelliği sadece bir tek gurubu veya bir tek kabileyi değil bütünü kapsayan araştırmaların sahibi olmaları,aşağı kafkas ta yaşayan bütün halkların damgalarını araştırıp bunları karşılaştırarak ortaya koyuyor olmalarıdır.
Örneğin kuekue baba kız'ın araştırmasında abaza,abhaz,balkar,adigey,kaberdey,asetin,karaçay,ubıh damgalarından oluşan 1390 adet damga bulunmaktadır.
Konunun uzmanlarına göre bunların arasında 9 tanesi (Tıj , Şıkue , Dumen , Astemır , İzıh ,Çelimet , Şenıbe , Kandrokue , Çıkusey ) Psıj (Kuban) Çerkes damgalarıdır.
Yehutenıdj Hasan'ın kitabında ise Aşağı kafkas halklarından 11 tanesinin damgalarına rastlıyor bunların detay bilgilerini görebiliyorsunuz. Fakat aynı kitapta bahsedilen 70 aile damgası ile bu ailelerin bilinen damgaları hiç bir şekilde örtüşmediği gibi varolan ile kitapta bahsedilenin birbirine yakınlığı dahi sözkonusu değil. Bu kitabın bir başka eksikliği ise bahsedilen damgaların hangi bölge, hangi kabile, hangi köy'e ait olduğu gibi pek çok açıklayıcı bilgiden yoksun olmasıdır.
Burada (Astej , Anzor , Betığuen , L|ımahu , Unej , Şıkue vb. ) bir kısım ailenin yerleşik olduğu bölgeyi ve detay bilgileri biz çıkartabiliyor olsak ta kitapta geçen damgaların bütünü için böyle bir şans sözkonusu değildir.
Burada hiç ummadığımız,beklemediğimiz bir durum ortaya çıkıyor.
Sanıyorum değişik zamanlarda mühür haline getirilerek kaydedilen bu damgalardan bazılarının birbirine benzemediği veya aralarında farklılıklar olduğu anlaşılıyor. Mesela (Yeş|er , bemırze , pkhıeş , Unej| , Kuşhıe ) aile damgaları bu bahsettiğimiz farklılık gösteren damgalar arasındadır.
Profesör Aleksandr Muskayev'in derleyip araştırdığı damgaların çoğunluğu Kaberdey-Balkar aile damgalarıdır.
Bunlar 300 civarında olup 237'si Adigelere , 62'si Balkarlara aittir, 1 tanesi ise Çerkes aile damgasıdır.
Onun kitabında belirttiği damgalardan sadece bir tanesi (Khumere köyünden Dığuj'lerin aile damgası) ile bizdeki bilinen damga arasında farklılık vardır.
Muskaev bu damgaların toparlanıp derlenmesi konusu ile daha sonraları ilgilenmeye başlamış ve araştırmaları oşhamahue dergisinde defaten yayınlanmıştır.
Küçük Kaberdey'i ve Jilahsteney ile anılan bölgeyi, yerleşimleri,o bölgedeki köyleri,o köylerde yaşayan aileleri ele alıp incelerken Adige damgaları konusunada gereken özeni göstermiş bu konuda besleney vladimir'in araştırmasından da istifade etmiştir.
Besleney Vladimir Yayınladığı Malaya Kabarda (küçük kaberdey) adlı kitapta Terek'in diğer yakasındaki 269 adige aile damgasınada yer vermektedir.bunlar hakkında detaylı olarak bilgilendirmektedir bizi.
Çerkes Adige aile damgaları konusunu ilk kez ele alıp araştıran Hekun Baresbiy'dir. Bu kişi asıl mesleği ziraat mühendisliği olmasına rağmen adige damgaları konusuna özel bir ilgi göstermiş ve özel bir çaba sarfetmiştir.
Bu konu ilk kez 1989 yılı ….. ayının 6 sında Lenin ışığı isimli gazetede Baresbiy'in "adige at damgaları" isimli yazısı ile gündeme gelmiştir.
Bu yazı pek çok yönden ilginç ve önemli bilgiler içermektedir. Adige at türleri , bu türlerin isimleri ve bu türlere özel kullanılan damgalardan(42 tür damga) ilk kez bu yazıda bahsedilmektedir.
Eskiler özellikle atlara vurulan damgayı çok önemserler ve üzerinde damga olan at'a köpeklerin yaklaşmadığına inanırlar,atın dayanıklılığını üzerindeki damga ile ölçerlerdi. Eğer bir at yerinden kımıldamadan üzerine damga vurulmasına katlanamıyor ve huysuzlanıp kaçmağa çalışıyorsa onun cins at olmadığına inanırlardı.
Atların damgalanması da belirli kuralla bağlı idi .Adigeler bu konuyu çok önemser adeta bir merasim havasında yaparlardı bu işi. Mesela Pşı (prens)lerin atlarında damga atın sol sağrısının üstüne,Werk(soylu)ların atlarında ise atın sağ terkisine(sağrısına) vurulurdu. (kaynak:Gukıemıh|u İbrahim ….Adige atı ile Adige erkeği –Oşhamahue dergisi no:4 -1995.
Gazeteci Daur Jehfar'ın (Çerkes heku…..27-1993) "damgalarınızı yeniden öğrenin" isimli yazısında Adige aile damgalarından 116 tanesini yayınlamıştır.
Yine burada da damgalardan bir kısmının hangi aileye,bölgeye,kabileye ait olduğu belirtilmediği için okuyan insanlarda şüphe uyandırmaktadır.
Fakat burada bir de doğru değerlendirme vardır ki ( Ğuk|ıe , Jambeç , hekun ,Şıkue vb.) bazı aileler zamanla ayrılıp başka bölgelere yerleşmiş olmaları nedeni ile zaman zaman farklı damgalar kullanmaktadırlar ki burada bunlar tesbit edilmiş ve belirtilmiştir
Adige damgalarının karşılaştırılması,tarihsel kökeni,yapısal farklılıkları gibi konuları ilk kez ele alan profesör Vladimir Pojidaev'dir. 1948 de nalçikte basılan Kitabında -Kabartay çerkes damgaları ve kafkas sanatı- başlığı altında bu konuyu detayları ile ele almaktadır.
Damga sözcüğü dilimize türkçeden girmiştir. Bu kelimenin dilimizde tam karşılığı "yakarak işaretlemek" şeklinde açıklanabilir.
Adige damgaları birer resim değildir şüphesiz fakat yinede bize ailelerin anlayışları,bakış açıları,ne iş ile ilgili olduğu gibi pek çok ipuçları vermektedir.
Damgalar ilk ortaya çıktığı dönemden günümüze pek çok değişim göstererek gelmiştir. İlk ortaya çıkan damgalar daha kaba işçilikli ve daha zor işaretler olmasına rağmen zamanla gelişerek günümüze ulaşmış nerede ise bir sanat haline gelmiştir. Çok güzel damgalar ve bunlara ait motifler görebilirsiniz Adige kilimlerinde,kadın giysilerinde,çeşitli mutfak eşyalarının üzerlerinde,atların koşumlarında gemlerinde,üzengilerinde ve kadınların altın gümüş gibi süs eşyaları üzerinde.
Pek çok değişik kültürde pek çok değişik halkın damgalara bakış açısı ve değerlendirme biçimleri aşağıyukarı birbirinin aynıdır veya çok benzeşmektedir.
Pojidaev'in anlattığına göre Adigeler ile Asetinler beş köşeli yıldız'ı müslüman işareti ve damgası gibi görürlermiş ve şapkalarına bu yıldız motifini işlerlermiş.
Fakat bizim derlediğimiz 595 damga ve motifin arasında bu bahsedilen biçimde bir damgaya veya motif'e hiç rastlamadığımızıda belirtmeliyim.
Araştırmacıların damgalar ve motifler ile o halkın tarihi arasında yakın ilişki olduğunu ispatlamalarından bu yana çok zaman geçti. Hatta slavların,mısırlıların,çinlilerin kullandıkları bu tür motiflerin sözlü yazının bir ifade biçimi olduğu artık tereddüt edilmeyen bir biçimde ispat edilmiştir.
Filoloji profesörü Urıs Hetali bu verilerden yola çıkarak "Kullandıkları damgalar motifler o halkların atalarının yazı ile ilişkilerine dair ipuçları vermektedir ve kuvvetle muhtemeldir ki Adigelerin ataları yazın geleneği olan bir halk idi , damga ve motiflerimiz tarihte geriye doğru gittiğimizde bizi mutlaka bu noktaya çıkartacak " iddiasında bulunmaktadır.
Adigelere ait aile damgalarından bizim bu güne kadar toparladıklarımızın sayısı 595'i bulmaktadır.Bu Damgaları bize yazdıranların isimleri, aile isimleri bölgeleri ve benzer tüm detayları altlarına kaydedilmiş olarak derlenmiştir.
Araştırma yaptığımız bölgelerde pek çok halktan pek çok aile bu gün damgalarını hatırlamamaktadır ve bu konuda hiç bir bilgi sahibi değiller maalesef.
Mesela ( mayl , Hıebez , Tıj , Jakue , Heredure , Pseukıe-dahıe , Abazakt, Ksal , Bev ,Beçır ,Raste ,zeyikuıe )
Gibi daha saymadığımız pek çok aile ismi mevcut fakat damgaları bulunamamıştır.
Bu derleme işinin bütünüyle tüm bölgelerde tamamlanmamış olmasından dolayı tğm aileleri burada sıralamıyoruz şimdilik.
Bu arada şunuda belirtmek gerekir ki aynı aile adını taşımalarına rağmen hiç bir kan bağı olmayan ve dolayısıyla farklı damgalar kullanan pek çok aile vardır. Buna en iyi örnek Karden aile ismidir.
Jak|ue , Besleney , Malo zelençuk , Ersakon , Pseukıe- dahıe , Novo humere köylerinde yaşayan Karden ailelerinin damgaları hepsi birbirinden farklı ve çok zıt işaretlerden oluşmaktadır.
Bir başka durum ise aralarında akrabalık bağı bulunan fakat farklı damgalar kullanan ailelerin mevcudiyetidir.
Adigelerin arasında en fazla farklı damga kullanan ailelerden birkaçı ise Besleney boyundan Balkarlar,Ğukıeler,Khunıj|ler , gösterilebilir.Bu şekilde iki üç damga kullanan ailelerin sayısı oldukça fazladır.
Çerkes aile damgaları arasında benzerlikler gösteren ve ve sonrada asıl aile damgasını kullanmaya başlayan aileler de vardır.Bunlara örnek olarak [Temirdaş aile ismi (Adige h|ıable) , Şıbzıhuıe (Besleney) ,Adige şaue (Vakıue jıle) , besleney (Khumere) , Kurşe (aliy berdıkuıe) , Dumenış (Kuıeş hıable)] sayılabilir. Bu şekilde de pek çok aile vardır. Benzer aile isimleri bir ailenin bir zamanlar diğerinin idaresinde olduğuna veya bir zamanlar birlikte oldukları halde sonradan yollarının ayrıldığına işaret ediyor olmalıdır bana göre. (mesela mole ve sekiy aileleri gibi—zeyikuıe kuajıe)
Teubıçe Fatih'ten öğrendiğimize göre ise İndıj'deki üç aile (Tobıçe , Beslen , Hıakun ) tek bir damgayı müştereken kullanagelmişlerdir.
Tarih bilimleri uzmanı Kalmık İbrahim'in yazdığına göre soyluluk ve kölelik kurumu ortadan kalkmadan önce sadece özgür ailelerin ve soylu ailelerin damgaları vardı ve yeni ortaya çıkan ailelere ve sülalelere damga soylular tarafından verilirdi.
Mısrokue Sultan -lenin ışığı- 1989 gazetesinde bir yaşanmış olaydan bahseder ve kıeseyhable köyünün geriye kalanları ve köyü yeniden varedenleri olarak bilinen bir ailenin mısostey damgası kullandıklarını anlatır. Yine Kalmık İbrahimin aynı kitabında bu güne kadar yapılan çalışmalar soyluluk kurumu kaldırılıp kölelik lağvedildikten sonra ortaya çıkmış olan adige aileleri ve damgalarının hangileri olduğu bu güne kadar netleştirilebilmiş değildir. Çerkes aile damgaları içerisinde çok güzel ve çok mükemmel motifler olduğu gibi bazan ilk bakışta kavranamayan karmaşık motifler de mevcuttur. Her ne biçimde olursa olsun bu damgalar ve motifler o ailelerin ve dolayısıyla bizim kültürümüzün bir parçasıdır.
Belkide bu damgalar bizi yazılı tarihimizin başlangıcına ulaştıracak bir ipucudur.
Profesör Pşıbiy İnal....Karaçaevsk
Çeviri: Ergün YILDIZ.
--------------------
--------.KaFKaSRaDYo.CoM